Пара алыӯ да, бериӯ де - жынаят



 Парахорлық ҳәм пара алыс-беристе дәлдалшылық қылыӯ жәмийет ушын қәӯипли ҳәм аӯыр ақыбетлерге алып келиӯши жынаятлар топарына киреди. Усы жынаятлар жәмийеттиӊ мәдений-тәрбиялық негизине зыян жеткизип ғана қалмай, жаӊа жынайый қылмыслар ислениӯине де жол ашып бериӯи мүмкин. Сол себепли, пара бергенлик ҳәм пара алыс беристе дәлдалшылық қылғанлық ушын жынайый жазалардыӊ күшейттирилгени жаман жағдайлардыӊ алдын алыӯға ҳызмет қылыӯы менен әҳимийетли есапланады. Сонлықтан Жынаят кодексиниӊ 211-статьясында нәзерде тутылған жаза шаралары бирқанча күшейттирилди ҳәм 210-статьясыныӊ санкциясы менен теӊлестирилди.

 Жынаят кодексиниӊ 211-статьясы төртинши бөлиминде "Егерде, шахсқа қарата пара сорап таӯламашылық исленген болса ҳәм усы шахс жынайый ҳәрекетлер исленгенинен кейин бул ҳаққында отыз сутка ишинде өз ыхтыяры менен мүрәәжат етсе, шын кеӯилден пушайман болып, жынаятты ашыӯда актив жәрдем берген болса, ол жуӯапкершиликтен  азат етиледи", деген хошаметлеӯши норма орын алған.

 Өзине пара сорап таӯламашылық исленген яки пара алыс-беристе дәлдалшылық қылған шахс, жынайый ҳәрекетлер исленгенинен кейин отыз сутка ишинде өз ыхтыяры менен мүрәәжат еткен ҳалларда, Жынаят кодексиниӊ 237-статьясы тәртибинде ескертиледи ҳамде шын кеӯилден пушайман болып, жынаятты ашыӯда актив жәрдем берген тәғдирде жынайый жуӯапкершиликтен азат етилиӯи түсинтириледи.

 Егерде мүрәәжатта пара алыс-берис жынаяты қатнасыӯшыларынан бири тәрепинен берилип, бул ҳаққында басқа қатнасыӯшылар мүрәәжат етпеген болса, арза менен мүрәәжат еткен шахстан тысқары басқа қатнасыӯшылар (шөлкемлестириӯши, орынлаӯшы, жәрдемшилер) жуӯапкершиликтен азат етилмейди.

Таӯламашылық жолы менен пара соралғанлығы яки пара берилгенлиги ҳаққында ыхтыярый мүрәәжат етиӯ тийкарында пара бериӯши ҳәм дәлдалшы Жынаят-процессуал кодексиниӊ 84-статьясы, 1-бөлими, 8-бәнти менен жынайый жуӯапкершиликтен азат етилиӯи, бул шахслардыӊ ҳәрекетинде жынаят қурамы жоқ екенин аӊлатпайды. Сол себепли олар жәбирлениӯши сыпатында қаралмайды ҳәм пара тәризинде берилген қымбатлы затлар қайтарып берилиӯин талап етиӯге ҳақлы емес.

 Пара сорап таӯламашылық исленген яки пара алыс-беристе дәлдалшылық қылған шахсты жуӯапкершиликтен азат етиӯ: таӯламашылық жолы менен пара талап етилген ҳалат дәлиллер менен толық тастыйықланғанда; мүрәәжата нызамда нәзерде тутылған мүддетте, яғный отыз сутка ишинде усынылғанда; ҳәр қандай нызамсыз сыртқы тәсирлерсиз (физикалық, руӯҳый) өз ыхтыяры менен мүрәәжат етилгенинде; пара бергенлик ҳәм дәлдалшылық еткенлик ҳаққында арза берген шахс ислеген жынайый ҳәрекетинен шын кеӯилден пушайманлық билдирген ҳәм усы жынаятты ашыӯда ақтив қатнасқан тәғдирде жуӯапкершиликтен азат етиледи.

Тергеӯ яки сорастырыӯ дәӯиринде анықланған ямаса ҳуқық қорғаӯ органларына белгили болған пара бериӯ яки пара алыс-беристе дәлдалшылық қылыӯ жағдайлары жүзесинен берилген арза жынайый жуӯапкершилтен етиӯге тийкар бола алмайды ҳәм шахстыӊ жуӯапкершилик мәселеси нызамда белгиленген улыӯмалық тәртипте шешиледи.

 Өзине пара сорап, таӯламашылық яки пара алыс-беристе дәлдалшылық қылған шахстыӊ мүрәәжаты ҳәр бир жағдайда Жынаят-процессуал кодексиниӊ 22, 95-статьяларына тийкар еледе тереӊрек, ҳәр тәреплеме толық ҳәм ҳалыс тексерилиӯи керек, арзагөйдиӊ көрсетпелеринен тысқары басқа объектив дәлиллер анықланбағанда жынаят иси қозғатылыӯына, шахстыӊ қамаққа алыныӯына, жынайый жуӯапкершликке тартылыӯына жол қойылмайды.

Усы кодекстыӊ 23-статьясы талапларына тийкар, ҳәр қандай ҳалатта айыплылыққа тийисли барлық гүманлар, егерде оларды сапластырыӯ ымканыятлары тамамланған болса, гүман қылыныӯшы, айыпланыӯшы, судланыӯшыныӊ пайдасына шешиледи.

Егер пара предмети лаӯазымлы шахс тәрепинен алынбаған яки алыӯдан бас тартқан болса, пара бериӯге ҳәрекет қылған шахстыӊ ҳәрекетин пара бериӯ ушын суиқасд етиӯ тәризинде кваливикациялаӯ талап етиледи. Бирақ пара бериӯ ҳәм алыӯ лаӯазымлы шахстыӊ өзи оны алғанында, бәлки оныӊ ыхтыяры яки оныӊ тапсырмасы бойынша оны басқа шахслар қабыл қылғанында да тамаланған жынаят есапланады.

Басқа шахсқа пара бериӯ жолы менен қәлеген ҳәрекет яки ҳәрекетсизликке ерисиӯди усынған шахс пара бериӯши сыпатында жуӯапкер болады, пара ушын келисилген ҳәрекетти орынлаӯға келискен ҳәм параны тапсырған шахс болса пара бериӯде қатнасыӯшы сыпатында жуӯапкер болыӯы лазым.

Е.Абибуллаев,

Жынаят ислери бойынша

Қанлыкөл районы суды баслығы.