Xalıqtı dizimge alıw: onıń mazmunı qanday?



 Jáhán tájiriybesinde mámlekette xalıqtıń sanı, jası, jınısı, puqaralıǵı, milliy quramı, shańaraq jaǵdayı, kásibi, bántligi, dáramat dáregi hám basqada jaǵdaylar boyınsha anıq maǵlıwmat toplawdıń eń nátiyjeli usılı xalıqtı dizimge alıwdı shólkemlestiriw bolıp esaplanadı. Sonlıqtan, 2023-jılda mámleketimizde birinshi márte ótkeriletuǵın xalıqtı dizimge alıw ilajlarına házirden tayarlıq jumısları kórilmekte.


 Oylap kóriń, kolıńızda Ózbekstan kartası hám oǵan qarap aymaqlarǵa tiyisli bolǵan birlemshi maǵlıwmatlardı aytıw múmkin. Mısal ushın Qaraqalpaqstanda qansha xalıq jasaydı, Xorezmde bántlik máselesi qay dárejede, Surxandáryada qansha bilim beriw mákemeleri bar, Ferganada xalıq tıǵızlıǵı qay dárejede  hám soǵan uqsas basqa zárúr maǵlıwmatlar. Biraq bunday júzeki kórsetkishler menen búgingi  jedel rawajlanıw dáwirinde uzaqtı gózlep rejelestiriw qıyın, álbette.


 Kerisinshe, qolımızda hár bir aymaqqa tiyisli anıq faktlar bolsa, rejelerimizde, ámellerimizde mánzilli hám puqta boladı. Sonıń ushın bizge pútkil respublikanı qamtıp alatuǵın isenimli maǵlıwmatlar kerek hám maǵlıwmatlar jańalanıp barılıwı shárt. Bunday anıq maǵlıwmatlar bolsa xalıqtı dizimge alıw tiykarında alınadı. Soǵan qarap ótmish hám búgin haqqında oy-pikirlerimizdi júrgiziwimiz hámde keleshekti boljawımız múmkin. Sonday-aq, xalıqtıń jası, jınısı, milliy quramı, maǵlıwmat dárejesi, shańaraq awhalı, bántligi hám basqada maǵlıwmatlardı alıwdıń birden-bir deregi esaplanadı.


 Ǵárezsizlik dáwirinde bul ilaj ótkerilmegen.


 Bizge málim, BMShnıń 2015-jıl 10-iyundaǵı “2020-jılda xalıq hám úy-jay fondın dizimge alıw boyınsha principler hám usınıslar” rezolyuciyası qabıl etildi hám oǵan tiykarlanıp, BMShǵa aǵza mámleketler keminde bir márte xalıq hám úy-jay fondın dizimge alıwdı ótkeriwi belgilengen. Házirgi waqıtta MDH mámleketlerinde bul proceske tayarlıq baslanǵan. 
 Ózbekstanda ǵarezsizlik jıllarında ele bir mártebe de bunday esap-kitap jumısları alıp barılmaǵan.   Bunday ilaj en sońǵı mártebe 1989-jılda ótkerilgen edi. Xalıq aralıq tájiriybeden málim, kóp ǵana mámleketlerde xalıqtı dizimge alıw ilajı keminde hár on jılda bir márte shólkemlestiriliwi úrdiske aylanǵan. Respublikamızda da endi sonday áhmiyetli process jolǵa qoyıladı. Bunda mámleketimiz Prezidentiniń 2019-jıl 5-fevaldaǵı “Ózbekstan Respublikasında xalıqtı dizimge alıwdı ótkeriw koncepciyasın tastıyıqlaw haqqında”ǵı pármanı huquqıy tiykar bolıp xızmet etedi.


 Bul ilaj bizge ne beredi?


 Xalıq sanın dizimge alıw mámlekette jasawshı hámmege tiyisli bolǵan demografiyalıq, ekonomikalıq hám sociallıq maǵlıwmatlardı jıynaw, ulıwmalastırıw, bahalaw, analiz islew hám járiyalawdıń birden-bir usılı bolıp esaplanadı.Bul xalıq haqqındaǵı maǵlıwmatlardıń tiykarǵı dáregi bolıp, kelesi 10-20 jıllıq prognoz kórsetkishlerin esaplaw ushın isenimli tiykar jaratıladı. Xalıq migraciyası haqqındaǵı maǵlıwmatlar sáwlelenedi.


 Óz náwbetinde, aymaqlardı sociallıq-ekonomikalıq rawajlandırıw, xalıq bántligi, hayallar hám balalar salamatlıǵın jaqsılaw hám shańaraqlarǵa járdem kórsetiw boyınsha dásturlerdi mánzilli islep shıǵıwda informaciya tárizinde paydalanıladı. Xalıq sanın isenimli esaplaw boyınsha rásmiy statistika sistemasında tiykarǵı rol oynaydı.


 Dizimge alıw qanday ámelge asırıladı?


 Bul ilaj úsh basqıshta ámelge asırıladı. Birinshisi, tayarlıq basqıshı bolıp, úsh jılǵa jaqın waqıt dawam etedi. Ekinshisi, tiykarǵı basqısh bolıp, bunda tikkeley xalıqtı dizimge alıw ámelge asırıladı, yaǵnıy xalıq haqqındaǵı maǵlıwmatlar jıynaladı, qadaǵalaw tekseriwi ótkeriledi hám xalıqtı dizimge alıw materialları tapsırıladı. Bul shama menen eki ay múddetti óz ishine aladı. Sońǵı basqısh úsh jıl dawam etip, alınǵan maǵlıwmatlar kodlastırıw járdeminde analiz kılınadı, keyin nátiyjeler daǵazalanadı.


 A.Yusupov 
 Qanlıkɵl rayonı statistika bɵlimi baslıǵı